Open leermaterialen – Publiceren

Publiceren is het delen van jouw eigen of aangepaste leermaterialen met anderen via een open platform of repository. Je kiest zelf een (open) licentie waarmee anderen weten wat ze met jouw materiaal mogen doen.

Door te publiceren maak je jouw werk zichtbaar en bruikbaar voor collega’s binnen én buiten je instelling. Je helpt anderen verder, stimuleert samenwerking en vergroot de impact van jouw onderwijs. Samen bouwen we zo aan een rijker aanbod van digitale (open) leermaterialen.

  • Doe inspiratie op met de ervaring van anderen. Via edusources vind je verschillende praktijkvoorbeelden.
  • Docenten van Saxion hebben zelf leermaterialen of MOOC’s ontwikkeld, waaronder onderstaande toolboxen.  
  • Op media.saxion.nl vind je onder de Academies & Diensten verschillende (openbare) video’s die zijn ontwikkeld door docenten en medewerkers.
  • Op het kanaal van het Media Xpert Centre vind je alle producties die zijn ontwikkelt door het media team van Saxion.
  • Informatie over en voorbeelden van open leermaterialen vind je in de catalogus van Saxion Bibliotheek.

Publiceren – veelgestelde vragen

Je kan je digitale open leermaterialen publiceren via platforms/repositories die zijn ingericht voor het delen en hergebruiken van onderwijscontent. Hierdoor kunnen collega-docenten jouw materiaal vinden, beoordelen en hergebruiken in hun eigen onderwijs. Edusources is het platform voor open leermaterialen in het hoger onderwijs in Nederland.

Via SURFsharekit kan je zelf je open leermateriaal uploaden. Hierna wordt het door een informatiespecialist van Saxion Bibliotheek gekeurd en gepubliceerd na goedkeuring. Er wordt onder andere gecontroleerd of het materiaal auteursrechtelijk in orde is, compleet is, correct gelicentieerd is en goed beschreven/gemetadateerd wordt.

Dit zorgt voor goede kwaliteit en voorkomt juridische problemen. Als docent, onderzoeker of ondersteuner lever je dus het materiaal aan, samen met de informatie over inhoud, doelgroep en gebruik. Je kan hierin natuurlijk altijd samenwerken en afstemmen met een informatiespecialist van Saxion Bibliotheek.

Bij publicatie voeg je beschrijvende informatie (metadata) toe zodat anderen kunnen begrijpen wat het materiaal inhoudt en hoe het te gebruiken is.
Denk daarbij aan:

  • een duidelijke titel,
  • een korte inhoudsbeschrijving,
  • de beoogde doelgroep,
  • het onderwijsniveau,
  • het vakgebied,
  • het type leermateriaal (bijvoorbeeld kennisclip, opdracht of module),
  • de taal,
  • de licentie.

Goede metadata is cruciaal: zonder deze informatie wordt je materiaal minder goed gevonden of mogelijk verkeerd gebruikt. Als je je materiaal in SURFsharekit uploadt, staat er vermeld welke metavelden je moet invullen.  

Een Creative Commons-licentie bepaalt wat anderen met jouw materiaal mogen doen. Als docent kies je een licentie die past bij je intentie: wil je dat collega’s het alleen gebruiken, of mogen zij het ook aanpassen en doorontwikkelen? Hoe opener de licentie, hoe groter de kans op hergebruik.

Veel docenten kiezen bewust voor CC BY, omdat die hergebruik en bewerking toestaat zolang de maker wordt genoemd. Het is belangrijk dat je vooraf nadenkt over deze keuze, omdat de licentie richtinggevend is voor toekomstig gebruik. 
Op de website van Creative Commons kan je gebruik maken van de licentie-kiezer. Ook kan je Saxion Bibliotheek vragen om advies en ondersteuning.  

Ja, dat kan, maar dit vraagt extra aandacht. Als je bestaande open materialen combineert, moet je controleren of de gebruikte licenties met elkaar te combineren zijn. Sommige licenties stellen eisen aan doorgeven van dezelfde licentie of verbieden commerciële toepassingen. 
Het is belangrijk om per onderdeel correcte bronvermelding toe te passen en geen licentievoorwaarden te schenden. Bij twijfel is het verstandig om advies in te winnen bij Saxion Bibliotheek voordat je publiceert. 

Goede vindbaarheid begint bij een heldere beschrijving van je materiaal. Gebruik een duidelijke titel, beschrijf concreet wat een docent ermee kan doen en voor welke onderwijscontext het geschikt is. Voeg relevante zoekwoorden toe en kies het juiste vakgebied en onderwijsniveau.
Door te publiceren via edusources, vergroot je de kans dat collega’s je materiaal daadwerkelijk tegenkomen en gaan gebruiken. 

Open leermaterialen voldoen aan basiskwaliteit wanneer ze inhoudelijk correct en actueel zijn, didactisch bruikbaar voor de doelgroep en technisch toegankelijk (bijvoorbeeld goed leesbaar en bruikbaar op verschillende apparaten). Daarnaast horen duidelijke instructies, bronvermeldingen en een heldere licentie erbij. Uiteindelijk blijft kwaliteit ook een professionele afweging: als docent bepaal je zelf of je materiaal voldoende waarde heeft om te delen met collega’s. Verder kan je gebruik maken van de checklist voor het publiceren van open leermaterialen , waarin je stap voor stap kunt controleren of je materiaal voldoet aan de eisen.  

Bij open publicatie moet je extra zorgvuldig omgaan met persoonsgegevens. Verwijder namen, studentnummers, foto’s of andere herleidbare gegevens, tenzij je expliciete toestemming hebt. Anonimiseren is vaak de veiligste keuze. Je bent als docent zelf verantwoordelijk voor het AVG-proof maken van je materiaal voordat het openbaar wordt gedeeld. 

Studentenwerk mag alleen worden gepubliceerd met uitdrukkelijke toestemming van de student. De student is namelijk de auteur en behoudt het auteursrecht. Als docent kun je studenten wel stimuleren om hun werk open te delen, bijvoorbeeld als leerervaring of portfolio, maar de keuze ligt altijd bij de student zelf. 

Ja, open leermateriaal is niet ‘definitief’. Je kunt nieuwe versies publiceren of aanpassingen doorvoeren. Houd er wel rekening mee dat anderen eerdere versies mogelijk al hebben gedownload of hergebruikt. Transparant versiebeheer helpt om dit duidelijk te maken. 

Je auteurschap wordt vastgelegd in de metadata en in de bronvermelding van het materiaal. Dit zorgt ervoor dat je zichtbaar blijft als maker, ook wanneer anderen je materiaal hergebruiken of aanpassen. Open delen betekent dus niet dat je erkenning verliest. 

Er zijn vanuit Saxion docenten, lectoraten of projectgroepen (eventueel in samenwerking met andere onderwijsinstellingen) al diverse open leermaterialen ontwikkeld en gepubliceerd:  

  • Saxion biedt diverse open online cursussen (MOOC’s) aan via mooc.saxion.nl, die voor iedereen vrij toegankelijk zijn. De leerstof wordt aangeboden via onder meer online video’s, artikelen, self- en peerassessments en discussiefora. De MOOCs worden gepubliceerd onder een Creative Commons-licentie, waardoor (her)gebruik door andere onderwijsinstellingen mogelijk is. Ze kenmerken zich bovendien door een sterke verbinding met het werkveld. Er zijn onder andere cursussen over Business Analytics, Leven Lang Ontwikkelen, Smart Industry en Circulaire economie. 
     
  • Tijdens het Erasmus+ project Agent-Based Modelling for Archaeologists hebben de lectoraten Sustainable Areas and Soil Transitions (SAST) en Ambient Intelligence (AMI) samen met de Universiteit Leiden, Aarhus University en Landward Research onderwijsmateriaal ontwikkeld op het gebied van Agent-Based Modelling (ABM). Met een ABM kunnen interacties tussen actoren en hun omgeving worden gesimuleerd om patronen te bestuderen en te vergelijken met archeologische gegevens. De beschikbare Open Educational Resources bestaan uit tutorials, instructies voor docenten en een koppeling met het Europese “Digital Competence Framework for Citizens (2.2)” en zijn vindbaar via https://abmarchaeologists.github.io/ABMA_website/#/  

  • Professionals in zorg en welzijn spelen een belangrijke rol bij het signaleren van eenzaamheid, maar door werkdruk en gebrek aan kennis gebeurt dit niet altijd tijdig. Studenten van het Smart Solutions Semester onderzochten hoe eenzaamheid zich uit bij oudere zorgvragers en welke factoren deze beïnvloeden. Op basis daarvan ontwikkelden zij een VRapplicatie waarmee professionals eenzaamheid kunnen ervaren, herkennen en beter leren handelen.  

  • De opleiding HBO-ICT deelt open leermaterialen over onderzoeksvaardigheden die specifiek zijn toegesneden op ICTprofessionals en rijk zijn aan praktijkvoorbeelden. Deze materialen maken deel uit van een landelijk, door HBOi gesubsidieerd initiatief om open leermaterialen rond onderzoeksvaardigheden te ontwikkelen. Ze bevatten uitleg, oefeningen, docententips en aanvullend materiaal, en zijn bruikbaar voor zowel docenten als studenten. Alle leermaterialen zijn beschikbaar via hbo-ict-oio.wikiwijs.nl. 

  • De Academie Gezondheidszorg is betrokken bij de landelijke community Samen hbo-verpleegkunde, die werkt aan het beschikbaar maken van kwalitatief goede leermaterialen. De verpleegkunde opleidingen val alle 17 hogescholen kunnen materialen delen en hergebruiken, in samenspraak met het Landelijk Overleg Opleidingen Verpleegkunde (LOOV). De actieve vakcommunity deelt via hbovpk.nl de leermaterialen.  

Door open te publiceren draag je bij aan kennisdeling en onderwijsvernieuwing. Je voorkomt dat collega’s hetzelfde wiel opnieuw moeten uitvinden, vergroot je professionele zichtbaarheid en krijgt vaker feedback en nieuwe ideeën. Veel docenten ervaren het delen van materiaal ook als erkenning van hun vakmanschap. 

Feedback ontstaat vaak doordat andere docenten je materiaal hergebruiken en contact opnemen met vragen of suggesties. Daarnaast kun je feedback ophalen via vakcommunity’s, onderwijsnetwerken of collega’s binnen en buiten je instelling.

Binnen Saxion kan je feedback ontvangen vanuit Saxion Bibliotheek op gebruikte bronnen of licenties. 
Het Media Xpert Centre kan je adviseren en ondersteunen in het samen ontwikkelen van digitale leermaterialen. Hierbij kunnen zij samen met jou bekijken op welke manier je de materialen (open) zou willen publiceren. Het is daarbij belangrijk dat je vanaf de start weet waar en op welke manier je het materiaal wilt publiceren. 
Het Teaching & Learning Centre van Saxion kan je voorzien van didactische feedback. 

Bij het publiceren van open leermaterialen zijn er enkele aandachtspunten. Het gaat vooral om auteursrecht (mag je het materiaal delen en klopt de licentie?), privacy (bevat het materiaal persoonsgegevens of studentwerk?) en zorgvuldig brongebruik. Ook is het goed om na te denken over hoe je materiaal in een andere context kan worden hergebruikt.
Deze risico’s zijn goed te beheersen door bewust te kiezen voor een passende licentie, persoonsgegevens te verwijderen of toestemming te regelen, en duidelijke bronvermelding toe te passen. Saxion Bibliotheek kan helpen om de risico’s te beperken door bijvoorbeeld licenties en auteursrechten te controleren.