Open leermaterialen – Ontwikkelen

Ontwikkelen betekent dat je zelf digitale (open) leermaterialen maakt of bestaande materialen aanpast aan jouw onderwijscontext. Je kunt bijvoorbeeld een video of podcast ontwikkelen, een open tekstboek maken of verschillende open bronnen combineren tot een nieuwe leermateriaal.

Door zelf te ontwikkelen, sluit je lesmateriaal beter aan op jouw studenten en leerdoelen. Het geeft je vrijheid om te innoveren en te experimenteren met verschillende werkvormen. Daarnaast draag je actief bij aan de kwaliteit van open onderwijs en deel je jouw expertise.

Ontwikkelen – veelgestelde vragen

Je kan allerlei soorten leermaterialen zelf ontwikkeln, zoals:

Bij het ontwikkelen van digitale leermaterialen kun je de volgende stappen doorlopen:

  • Formuleer het doel 
    Waarom ontwikkel je dit leermateriaal? Welk probleem los je op? Welk leerdoel moet er bereikt worden? 
  • Analyseer de doelgroep 
    Wat is de voorkennis? Welke leerbehoefte hebben ze? 
  • Plan
    Wie heb je nodig (collega’s, media-expert, onderwijskundige, manager)? Hoeveel tijd is er beschikbaar/nodig? Wat zijn eventuele kosten? Hoe ga je, na ontwikkeling, het materiaal duurzaam onderhouden en beheren? 
  • Ontwikkel
    Welk soort leermateriaal past het beste bij het doel (video, podcast, tekstboek)? Hoe zorg je dat het materiaal overzichtelijk, consistent en toegankelijk is? Welke bronnen gebruik je en zijn deze auteursrechtelijk in orde? Hoe borg je de kwaliteit (didactisch, technisch, inhoudelijk)?  
  • Publiceer
    Waar ga je het materiaal publiceren (bijvoorbeeld edusources, media.saxion.nl)? Onder welke licentie deel je het materiaal? Voldoet het leermateriaal aan de eisen uit de Checklist voor publiceren van digitale leermaterialen? Hoe communiceer je dat het leermateriaal beschikbaar is?  
  • Evalueer
    Hoe hebben studenten het materiaal daadwerkelijk gebruikt? Zijn de leerdoelen bereikt en waar blijkt dat uit? Moet het materiaal geactualiseerd worden en zo ja, wanneer en door wie?   

Bij het ontwikkelen zijn de volgende aspecten belangrijk:

  • Open licenties en hergebruik 
    Heb je de intentie om het materiaal open te delen? Houd daar tijdens het ontwerpen al rekening mee. Vermijd gesloten bronnen of afbeeldingen waar je geen rechten op hebt. Bepaal van tevoren onder welke licentie je het materiaal wilt delen. Je kunt hiervoor gebruik maken van de licentie kiezer.  
  • Technische en onderwijskundige kwaliteit 
    Een heldere structuur en een logische opbouw zorgen ervoor dat de inhoud goed te volgen is. Door daarnaast duidelijke leerdoelen te formuleren, weten studenten wat er van hen wordt verwacht en waar zij naartoe werken. 
  • Toegankelijkheid
    Ondertiteling bij video’s en transcripties bij podcasts dragen bij aan betere toegankelijkheid. Daarnaast is het belangrijk te zorgen voor een goede leesbaarheid, voldoende kleurcontrast en goed functionerende schermlezers. Door consequent de WCAG-richtlijnen toe te passen, wordt digitale content toegankelijk voor een zo breed mogelijke groep gebruikers 
  • Doelgroep en context 
    Het lesmateriaal sluit aan op de voorkennis en het niveau van de studenten en is herkenbaar verbonden met de beroepspraktijk en de leeromgeving. Hierdoor wordt de leerstof betekenisvol en beter toepasbaar in de praktijk. 
  • Multidisciplinaire samenwerking 
    Werk met een onderwijskundige, media-expert, bibliotheek/auteursrechtspecialist en vakinhoudelijke collega’s. 

Saxion ondersteunt en adviseert o.a. de volgende tools: 

  • H5P – voor interactieve content 
  • Media.saxion.nl – voor opname, opslag en publicatie van video 
  • PowerPoint – voor kennisclips of slides 
  • DIY Video studio – voor opname en publicatie van video. Meer informatie en reserveren via de website.  
  • DIY Podcast studio – voor opname van podcasts. Meer informatie en reserveren via de website.    
  • Microsoft Clipchamp of Kaltura (videoplatform) – voor videobewerking 
  • Adobe Acrobat – voor bewerkbare PDF’s 
  • Brightspace – voor integratie in onderwijs 

Digitale informatie (zoals in apps of documenten) moet in principe voor iedereen toegankelijk zijn, al dan niet met gebruik van aanvullende hulpmiddelen, zoals voorleessoftware. In deze video wordt uitgelegd wat digitale toegankelijkheid inhoudt, welke hulpmiddelen kunnen worden ingezet door gebruikers van gangbare applicaties zoals Word en Teams, en wat jij kunt doen om documenten en vergaderingen toegankelijker te maken voor je collega’s of studenten.  

Zorg er in ieder geval voor dat het tekstmateriaal dat je deelt geschikt is voor schermlezers en dat je audio-/ videomateriaal voorziet van transcriptie of ondertiteling. Concrete richtlijnen over thema’s zoals kleurgebruik en lay-out zijn te vinden in deze handreiking van de Rijksuniversiteit Groningen.  

Naast de toegankelijkheid van leermaterialen, is ook de toegankelijkheid van toetsing belangrijk. In het ECIO-magazine Inclusief Geslaagd komen verschillende aspecten van toegankelijk toetsen aan bod en worden dilemma’s, good practices en studentervaringen gedeeld. Ook staan in het magazine volop tips om gericht met het thema aan de slag te gaan. 

Je leermateriaal moet voldoen aan de kwaliteitseisen die Saxion hanteert voor digitaal en open delen. Hiervoor is de Checklist voor het publiceren van open leermaterialen ontwikkeld, waarin je stap voor stap kunt controleren of je materiaal voldoet aan de eisen rond bijvoorbeeld didactische kwaliteit, auteursrecht en metadata. Eventueel kan je ook zelf een kwaliteitsmodel opstellen om ook vakinhoudelijke kwaliteit te kunnen checken.  

e kunt bestaande open leermaterialen vaak aanpassen, mits de licentie dat toestaat. Controleer daarom altijd eerst de Creative Commonslicentie: 

  • BY (Attribuut) – je moet de maker vermelden
  • NC (Non-Commercial) – enkel voor niet-commercieel gebruik
  • ND (No Derivatives) – je mag het materiaal niet bewerken 
  • SA (Share Alike) – afgeleide werken moeten onder dezelfde licentie gedeeld worden 

Ontbreekt een licentie? Dan is het materiaal automatisch volledig auteursrechtelijk beschermd en heb je toestemming van de maker nodig. 

Het aanpassen van materiaal kan op verschillende manieren. Denk aan het herschrijven van teksten zodat ze beter aansluiten op je eigen doelgroep, het inkorten of verrijken van een video met eigen voorbeelden, of het omzetten van een statisch document naar een interactieve H5P-opdracht. Ook kun je visuele voorbeelden vervangen door context uit jouw vakgebied, of opdrachten herschrijven zodat ze aansluiten bij actuele casussen of de beroepspraktijk van jouw opleiding.  

Gebruik voor praktische bewerkingen tools die Saxion ondersteunt: bewerk video’s in Clipchamp of Kaltura, herschrijf en herstructureer documenten in Word, PowerPoint of Adobe Acrobat, of maak interactieve varianten in H5P. Bekijk ook de vraag Welke tools of platforms kan ik gebruiken om leermaterialen te ontwikkelen? 

Noteer tot slot altijd duidelijk de originele bron, de licentie en jouw aanpassingen. Dat maakt het materiaal transparant, herbruikbaar voor anderen en klaar om eventueel weer open te delen. 

Vragen over auteursrechten en licenties kan je stellen bij het Auteursrecht Informatie Punt: aip.sb@saxion.nl
Vragen over het ontwikkelen van media, kan je stellen bij het Media Xpert Centre: media@saxion.nl